Osmanlıca sözlük seçimi: basılı ve online sözlükler, kullanım yolları

Osmanlıca sözlük seçiminde tek bir doğru cevap yoktur: Latin harfleriyle arama yapmak isteyen başlangıç düzeyindeki biri için Ferit Devellioğlu'nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat'ı, Osmanlı harfleriyle çalışan ve dönemin kullanımını görmek isteyen biri için Şemseddin Sâmi'nin Kāmûs-ı Türkî'si, İngilizce bilen araştırmacılar için Redhouse sözlüğü temel başvuru eserleridir. Hızlı anlam ve köken kontrolü için ise çevrim içi sözlükler pratik bir tamamlayıcıdır.

Aşağıda başlıca sözlükleri karşılaştırıyor, hangisinin kime uygun olduğunu açıklıyor ve en önemli beceriyi, yani bir Osmanlıca kelimeyi sözlükte gerçekten bulmayı adım adım anlatıyoruz. Sözlük kullanmak sanıldığından daha teknik bir iştir; doğru yöntemi öğrendiğinizde aradığınız kelimeye çok daha hızlı ulaşırsınız.

Osmanlıca sözlük seçerken nelere bakmalı?

Bir sözlüğü değerlendirirken üç soruyu sormak işinizi kolaylaştırır. Bu sorular, aynı kelimeyi iki farklı sözlükte aradığınızda neden farklı deneyimler yaşadığınızı da açıklar.

Sözlük hangi harflerle dizilmiş? Bazı sözlüklerde madde başları Latin harflerine çevrilmiştir ve bugünkü alfabe sırasıyla ilerler. Bu sözlüklerde kelimeyi bulmak için onu önce doğru okumanız gerekir. Diğerlerinde madde başları Osmanlı harfleriyle ve Osmanlı alfabesinin sırasıyla dizilir; bu durumda kelimeyi okuyamasanız bile harflerini tanıyorsanız bulabilirsiniz. Alfabe sırası için Osmanlıca alfabe sayfasına göz atabilirsiniz.

Sözlük hangi dönemi yansıtıyor? Osmanlı döneminde hazırlanmış bir sözlük, kelimeyi o devrin yazarlarının anladığı anlamla verir. Cumhuriyet döneminde hazırlanmış sözlükler ise kelimeyi bugünkü okura açıklamaya odaklanır. Bir belgeyi doğru anlamak için bazen ikisine birden bakmak gerekir.

Sözlük ne kadar kapsamlı? Divan şiiri okuyan biri ile bir tapu kaydını çözmeye çalışan biri farklı kelimelerle karşılaşır. Edebî terimler, hukuk ve idare terimleri ya da Farsça bileşik kelimeler her sözlükte aynı ölçüde bulunmaz.

Başlıca basılı Osmanlıca sözlükler

Aşağıdaki tablo, Osmanlıca çalışan öğrenci ve araştırmacıların en sık başvurduğu sözlükleri özetliyor. Tabloda yalnızca yazarı ve adı kesin olarak bilinen eserler yer alıyor; baskı ve yayınevi bilgileri zamanla değiştiği için verilmemiştir.

Kāmûs-ı Türkî

قاموس تركی Kāmûs-ı Türkî, Arnavut asıllı Osmanlı aydını Şemseddin Sâmi'nin eseridir ve 1900 civarında iki cilt hâlinde yayımlanmıştır. Bu sözlüğün önemi, Türkçeyi Arapça ve Farsçanın gölgesinden çıkarıp kendi başına bir dil olarak ele almasından gelir. Türkçe kelimeler kadar Osmanlı yazı dilinde kullanılan Arapça ve Farsça kelimeleri de içerir.

Maddeler Osmanlı harfleriyle ve alfabe sırasıyla dizildiği için kullanmak bir alıştırma gerektirir. Ama bu, aynı zamanda büyük bir avantajdır: okunuşundan emin olmadığınız bir kelimeyi harflerinden yola çıkarak bulabilirsiniz. Sözlükte kelimenin okunuşu ve kökeni hakkında bilgi de verilir. Eser, Latin harflerine aktarılmış baskılar hâlinde de yayımlanmıştır.

Ferit Devellioğlu'nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat'ı

Türkiye'de Osmanlıca öğrenenlerin elinde en sık görülen sözlük büyük olasılıkla budur. Madde başları Latin harfleriyle yazılmıştır, hemen yanında kelimenin Osmanlıca yazılışı verilir. Bu düzen, okunuşunu tahmin edebildiğiniz bir kelimenin yazılışını kontrol etmek için idealdir. Adındaki "ansiklopedik" kelimesi, sözlüğün yalnızca kelime anlamı değil; kişi, yer ve kavramlar hakkında kısa bilgiler de vermesinden gelir.

Bu sözlüğün sınırı, aramaya başlamadan önce kelimeyi okumanızı gerektirmesidir. Okuyamadığınız bir kelimeyi bulmak için olası okunuşları tek tek denemeniz gerekebilir. Bu yüzden alfabe düzeni farklı bir sözlükle birlikte kullanıldığında daha verimlidir.

Redhouse sözlüğü

İngiliz dil bilimci James W. Redhouse'un 1890'da yayımlanan A Turkish and English Lexicon adlı eseri, Osmanlıca kelimeleri İngilizce açıklayan en kapsamlı sözlüklerden biridir. Maddeler Osmanlı harfleriyle verilir ve anlamların farklı kullanımları ayrıntılı olarak açıklanır. Redhouse adını taşıyan sonraki sözlükler de Türkçe-İngilizce alanında yaygın olarak kullanılmıştır. İngilizce bilen bir araştırmacı için Kāmûs-ı Türkî'nin yanında ikinci bir görüş olarak çok değerlidir.

Diğer klasik eserler

Ahmed Vefik Paşa'nın لهجهٔ عثمانی Lehce-i Osmânî'si, Osmanlı Türkçesinin Türkçe kökenli kelimelerine özel önem veren erken bir sözlüktür. Muallim Nâci'nin Lügat-i Nâci'si edebî kelimeler ve örnek cümleler açısından zengindir; ancak yazar 1893'te vefat ettiğinde eser "fetvâ" maddesine kadar gelebilmişti. Sözlüğün geri kalanını Müstecâbîzâde İsmet Bey tamamlamıştır. Bu eserler daha çok ileri düzey okurların ve araştırmacıların başvurduğu kaynaklardır.

Daha eski bir örnek olarak, Franciscus Meninski'nin 1680'de yayımlanan Thesaurus Linguarum Orientalium adlı büyük sözlüğü de anılmalıdır. Türkçe, Arapça ve Farsça kelimeleri Latince başta olmak üzere Avrupa dilleriyle açıklayan bu eser, 17. yüzyıl Osmanlı Türkçesinin söz varlığı için önemli bir kaynaktır.

Osmanlıca online sözlük seçenekleri

Basılı sözlükler hâlâ temel kaynaktır, ancak gündelik çalışmada çevrim içi sözlüklerin hızı büyük kolaylık sağlar. Aşağıdaki kaynaklar özellikle bugün de kullanılan ya da Türkçeye yerleşmiş Osmanlıca kelimelerin anlamını ve kökenini araştırırken işe yarar.

• Türk Dil Kurumu sözlükleri: TDK'nin çevrim içi Güncel Türkçe Sözlük'ü, Arapça ve Farsça kökenli pek çok kelimenin bugünkü anlamını ve kökenini verir. Kurumun Tarama Sözlüğü ise eski metinlerden derlenmiş tanıklarla zengindir.
• Kubbealtı Lugatı: Misalli Büyük Türkçe Sözlük adıyla da bilinen bu eser, kelimeleri edebî örneklerle açıklar ve çevrim içi olarak da yayımlanmaktadır. Osmanlı edebiyatından gelen kelimeler için özellikle zengindir.
• Nişanyan Sözlük: Türkçe kelimelerin etimolojisi, yani kökeni ve tarihçesi üzerine hazırlanmış bir sözlüktür. Bir kelimenin Arapça mı, Farsça mı, Türkçe mi olduğunu öğrenmek için başvurulabilir.

Bu kaynakların ortak sınırı, çoğunun Latin harfleriyle çalışmasıdır. Kelimenin Osmanlıca yazılışını görmek ya da Osmanlı harfleriyle arama yapmak istiyorsanız basılı sözlüklere veya bu sözlüklerin dijital kopyalarına dönmeniz gerekir. İnternette "Osmanlıca çeviri" adıyla sunulan otomatik araçlara ise temkinli yaklaşın: Osmanlıca imla mekanik bir dönüşümle elde edilemez, bu araçlar sık sık yanlış yazımlar üretir.

Özetle: Çevrim içi sözlükler anlam ve köken kontrolü için hızlıdır; Osmanlıca yazılışı doğrulamak ve okuyamadığınız bir kelimeyi bulmak için basılı, Osmanlı harfli sözlükler hâlâ vazgeçilmezdir.

Osmanlıca sözlükte kelime nasıl bulunur?

Sözlük kullanmanın en zor kısmı, metinde gördüğünüz biçimin sözlükteki madde başıyla aynı olmamasıdır. Kelime ekler almış, tamlama içinde değişmiş ya da Arapça bir kalıba girmiş olabilir. Aşağıdaki adımlar bu sorunu sistemli biçimde çözer.

1. Ekleri ayırın

Türkçe ekler kelimeye bitişik yazılır. كتابلردن kitaplardan kelimesini sözlükte bulamazsınız; önce çokluk ve hâl eklerini ayırıp كتاب kitab biçimine ulaşmanız gerekir. Hangi eklerin nasıl yazıldığını Türkçe kelimelerin imlası dersinde bulabilirsiniz. Sık görülen ekleri tanımak, sözlük aramanızın yarısını kendiliğinden çözer.

2. Tamlamaları parçalayın

تصویر افكار tasvîr-i efkâr gibi Farsça tamlamalarda her kelimeyi ayrı ayrı aramanız gerekir: önce تصویر tasvîr, sonra افكار efkâr. Tamlamaların yapısını Farsça ve Arapça izafet dersinde öğrenebilirsiniz.

3. Arapça kelimelerde kökü bulun

Arapça kökenli kelimeler çoğunlukla üç harfli bir kökten belirli kalıplarla türetilir. Kökü bilmek, aynı aileden birçok kelimeyi tanımanızı sağlar ve okunuşu tahmin etmenizi kolaylaştırır. Örneğin k-t-b kökünden ve ilim kökünden türeyen şu kelimelere bakın:

Kök mantığını kavradığınızda, metinde مكتوب gördüğünüzde bunun bir "mef'ûl" kalıbı olduğunu ve mektûb okunacağını tahmin edebilirsiniz. Bu kalıpların ayrıntıları için Arapça ve Farsça kelimeler dersine bakın.

4. Okunuşu deneyin

Latin harfli bir sözlük kullanıyorsanız, ünlüleri yazılmamış bir kelimenin olası okunuşlarını sırayla denemeniz gerekir. Örneğin علم kelimesi bağlamına göre ilm (bilgi) ya da alem (bayrak, işaret) okunabilir. Sözlükte iki maddeye de bakın ve cümleye uyan anlamı seçin. Ünlülerin hangi durumlarda yazıldığını ünlülerin yazılışı dersinde bulabilirsiniz.

5. Benzer harfleri kontrol edin

Kelimeyi hâlâ bulamıyorsanız, bir harfi yanlış tanımış olabilirsiniz. Nokta sayısı ya da yeri farklı harfler en sık karışan harflerdir. Kelimenin içindeki her noktalı harfi tek tek sorgulayın; sözlükte alternatif okunuşları arayın.

Uygulamalı bir örnek

Bu adımları basit bir cümlede birlikte deneyelim: معلم مكتبه گیتدی. Cümlenin son kelimesi گیتدی, gef harfiyle başlayan ve sonunda geçmiş zaman eki taşıyan Türkçe bir fiildir: gitti. Türkçe fiillerin kökünü bulmak için ekleri ayırıp mastar biçimini, yani gitmek kelimesini aramanız gerekir.

Ortadaki مكتبه kelimesinin sonundaki he harfi burada yönelme ekidir; eki ayırdığınızda مكتب mekteb kalır ve sözlükte "okul" anlamını bulursunuz. İlk kelime معلم ise mim ile başlayan, ayın-lam-mim köküne dayanan Arapça bir kelimedir; yukarıdaki tablodan muallim, yani öğretmen olduğunu biliyoruz. Cümlenin tamamı: Muallim mektebe gitti, yani "Öğretmen okula gitti."

Bu küçük örnek, sözlük aramasının aslında üç ayrı beceriden oluştuğunu gösterir: eki ayırmak, kelimenin kökenini tahmin etmek ve doğru madde başını seçmek. Bu beceriler birbirini besler; biri geliştikçe diğerleri de kolaylaşır.

Osmanlı harfli sözlükte alfabe sırası nasıl işler?

Osmanlı harfleriyle dizilmiş bir sözlüğü kullanabilmek için alfabe sırasını ezbere bilmeniz gerekir. Sıra, Arap alfabesinin geleneksel elifba sırasına Farsça ve Türkçe için eklenen harflerin yerleştirilmesiyle oluşur. Pe be'den sonra, çim cim'den sonra, je ze'den sonra, gef ve nef ise kef'ten sonra gelir.

Uygulamada sözlükler bu sırayı her zaman aynı biçimde izlemez. Bazı sözlükler Farsça harfleri ayrı bir başlık olarak verir, bazıları ise pe'yi be ile, gef'i kef ile birlikte sıralar. Bir sözlüğü ilk kez açtığınızda önsözüne ve harf başlıklarına göz atmak bu yüzden önemlidir. Her harfin ayrıntılı tanıtımı için kef harfi ya da gef harfi gibi harf sayfalarına bakabilirsiniz.

Kelimenin ikinci ve üçüncü harfleri de aynı sırayla değerlendirilir. Örneğin كتاب kelimesini ararken önce kef bölümüne gidersiniz, ardından ikinci harf olan te'ye, sonra üçüncü harf olan elife bakarsınız. Bu işlem birkaç denemeden sonra otomatikleşir. Harekeler ve şedde sıralamada dikkate alınmaz; yalnızca yazılan harfler önemlidir.

Sözlük maddesi nasıl okunur?

Bir sözlük maddesi yalnızca anlamdan ibaret değildir. Çoğu Osmanlıca sözlükte madde başının yanında kelimenin hangi dilden geldiğini gösteren kısaltmalar bulunur. Genellikle Arapça için "a.", Farsça için "f.", Türkçe için "t." gibi kısaltmalar kullanılır; ancak her sözlüğün kendi kısaltma listesi vardır ve bu liste sözlüğün başında açıklanır.

Kökeni bilmek, okunuşu doğru tahmin etmenize yardım eder. Arapça bir kelimede uzun ünlüler ve kalıplar belirleyicidir; Farsça bir kelimede ise izafet ve bileşik kelime yapıları öne çıkar. Türkçe bir kelime ise ünlü uyumuna ve Türkçe imla kurallarına göre okunur.

Maddede ayrıca şu bilgiler bulunabilir:

• Kelimenin hareke ile gösterilmiş okunuşu ya da Latin harfli çeviri yazısı.
• Çoğul biçimi; özellikle Arapça kelimelerde kırık çoğul ayrıca belirtilir. Örneğin فكر fikir kelimesinin çoğulu افكار efkârdır.
• Kelimenin geçtiği deyim ve tamlamalar.
• Edebî ya da teknik kullanımlara dair notlar.

Bir kelimenin çoğulunu madde başı olarak bulamadığınızda tekil biçimini aramak gerekir. Metinde افكار gördüğünüzde bazı sözlükler sizi doğrudan فكر maddesine yönlendirir, bazıları ise çoğulu ayrı madde olarak verir.

Farsça ve Arapça sözlüklere ne zaman ihtiyaç duyulur?

Osmanlıca sözlükler, Osmanlı yazı dilinde kullanılan Arapça ve Farsça kelimelerin büyük bölümünü içerir. Ancak divan şiiri, tasavvuf metinleri ya da ağır inşa üslubuyla yazılmış eserler okurken, Osmanlıca sözlükte bulunmayan kelimelerle karşılaşabilirsiniz. Bu durumda ilgili dilin sözlüğüne başvurmak gerekir.

Farsça kelimeler için İngilizce bilen okurların sık kullandığı bir kaynak, F. J. Steingass'ın A Comprehensive Persian-English Dictionary adlı eseridir. Arapça kelimeler için ise Arapça-Türkçe sözlükler kullanılabilir; bu sözlükler genellikle kök düzenine göre dizildiği için yukarıda anlatılan kök bulma becerisi burada daha da önem kazanır.

Başlangıç ve orta düzeyde bu sözlüklere nadiren ihtiyaç duyarsınız. Önce iyi bir Osmanlıca-Türkçe sözlükle rahat çalışmayı öğrenmek, sonra gerekirse Arapça ve Farsça kaynaklara geçmek en verimli yoldur.

Sözlük kullanırken sık yapılan hatalar

İlk anlamı almak. Bir kelimenin sözlükte birden fazla anlamı varsa, ilk satırdaki anlam metninize uymayabilir. Bütün anlamları okuyun ve cümlenin bağlamına en uygun olanı seçin.

Bugünkü anlamı geçmişe taşımak. Birçok kelimenin anlamı zamanla değişmiştir. Bir 19. yüzyıl metnini okurken, kelimenin o dönemdeki anlamını veren Osmanlı dönemi sözlüklerine de bakmak yanılgıları önler.

Tek sözlüğe bağlı kalmak. Özellikle belge ve şiir okurken iki farklı sözlüğü karşılaştırmak, hem yazılışı hem anlamı doğrulamanın en güvenilir yoludur.

Otomatik çeviriye güvenmek. Otomatik araçlar Osmanlıca kelimeleri çoğu zaman harf harf dönüştürür. Bu yöntemle elde edilen yazımlar sıklıkla yanlıştır; özellikle isim ve dövme gibi kalıcı kullanımlarda mutlaka bir sözlükle ya da bilen biriyle kontrol edin.

Seviyenize göre sözlük önerisi

Sözlük ihtiyacınız, Osmanlıca seviyeniz ilerledikçe değişir. Aşağıdaki öneriler genel bir yol gösterir:

1. Başlangıç: Alfabeyi öğrenirken ve ilk kelimeleri okurken Latin harfli bir sözlük yeterlidir. Ferit Devellioğlu'nun lûgatı ya da Mustafa Nihat Özön'ün sözlüğü bu aşamada iş görür. Bu aşamada sitemizdeki dersler ve alıştırmalar temel kelimeleri zaten kapsar.
2. Orta düzey: Gazete ve matbu kitap okumaya başladığınızda, Osmanlı harfli bir sözlüğe geçmenin zamanı gelmiştir. Kāmûs-ı Türkî bu aşamada en çok işe yarayan eserdir.
3. İleri düzey ve araştırma: Belge, şiir ya da eski metinlerle çalışıyorsanız Kāmûs-ı Türkî, Redhouse ve TDK'nin Tarama Sözlüğü'nü birlikte kullanmak en sağlam sonucu verir. Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde, ilgili dilin sözlüğüne bakmak da gerekebilir.

Sözlüğün yanında düzenli bir kelime defteri tutmak, aynı kelimeyi tekrar tekrar aramaktan kurtarır. Her yeni kelimeyi Osmanlıca yazılışı, okunuşu ve anlamıyla birlikte not edin; mümkünse bulduğunuz cümleyi de ekleyin. Kelime hazinesini genişletmek için Osmanlıca kelimeler ve anlamları yazısındaki listeden başlayabilir, ders kitabı seçimi için Osmanlıca kitap önerileri rehberine göz atabilirsiniz.

Sözlük kullanma becerisini geliştirmek için alıştırma

Sözlükte hızlı arama yapmak, düzenli pratikle gelişen bir beceridir. Şu basit alıştırmayı haftada birkaç kez yapabilirsiniz: Kısa bir matbu metinden beş kelime seçin. Her biri için önce ekleri ayırın, sonra kelimenin Türkçe mi, Arapça mı, Farsça mı olduğunu tahmin edin. Arapça olanların kökünü bulmaya çalışın. Ardından kelimeyi önce Osmanlı harfli, sonra Latin harfli sözlükte arayın ve iki sözlüğün verdiği bilgileri karşılaştırın.

Bu alıştırma başta yavaş ilerler, ancak birkaç hafta içinde ekleri ve kalıpları bir bakışta tanımaya başlarsınız. Kısa metinler için okuma metinleri dersi iyi bir kaynaktır. Daha uzun ve gerçek metinlere geçmek istediğinizde Osmanlıca gazeteler yazısında anlatılan gazete sayfaları, sözlük pratiği için zengin bir malzeme sunar.