Ders 8 / 10
Tamlamalar: Farsça ve Arapça izafet
"Bâb-ı Âlî", "Kânûn-ı Esâsî", "Dârülfünûn" gibi adlar Osmanlıcanın en tanıdık yapılarıdır. Bunlar Farsça ve Arapça kurallarla kurulmuş tamlamalardır. Bu derste bu tamlamaların nasıl yazıldığını ve okunduğunu öğreneceksiniz.
Bu derste
- Farsça tamlamayı okuyup Türkçe tamlamaya çevirmek
- İzafet kesresinin yazılışını tanımak
- Arapça el- takısını şemsî ve kamerî harflere göre okumak
Farsça tamlama (izafet)
Türkçe tamlamada tamlayan önce gelir: "yüce kapı", "hayat suyu". Farsça tamlamada ise sıra tersidir; önce tamlanan gelir, iki kelime arasına -ı/-i sesi girer: bâb-ı âlî (yüce kapı), âb-ı hayât (hayat suyu). Bu -ı/-i sesine izafet kesresi denir.
| Tamlananın sonu | Yazılış | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüzle biter | Yazılmaz (gerekirse esre konur) | باب عالی Bâb-ı Âlî |
| Elif ya da vav ile biter | Araya ی eklenir | دنیای فانی dünyâ-yı fânî (geçici dünya) |
| He ile biter | He'nin üstüne hemze konur: ۀ | نامۀ همایون nâme-i hümâyûn (padişah mektubu) |
| Osmanlıca | Okunuş | Anlam |
|---|---|---|
| آب حیات | âb-ı hayât | hayat suyu (isim tamlaması) |
| اهل علم | ehl-i ilim | ilim ehli, bilginler (isim tamlaması) |
| باب عالی | Bâb-ı Âlî | yüce kapı; sadrazamlık makamı (sıfat tamlaması) |
| قانون اساسی | Kânûn-ı Esâsî | temel kanun, anayasa (sıfat tamlaması) |
| دولت عثمانیه | Devlet-i Osmâniyye | Osmanlı Devleti |
Tamlamalar zincir biçiminde de uzayabilir. Tanınmış bir örnek, 19. yüzyılda hazırlanan medeni kanunun adıdır: مجلۀ احكام عدلیه Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye.
Arapça tamlama: el- takısı
Arapça tamlamalarda iki kelime arasına belirlilik takısı ال (el-) girer. Okunurken önceki kelimenin son ünlüsüyle kaynaşır ve bugünkü yazımda genellikle bitişik yazılır: دار الفنون Dârülfünûn (fenler evi; üniversite), بیت المال beytülmâl (devlet hazinesi).
El- takısından sonra gelen harf şemsî (güneş) harflerinden biriyse, lam okunmaz ve sonraki harf ikilenir. Kamerî (ay) harflerinden önce ise lam okunur.
| Grup | Harfler | Örnek |
|---|---|---|
| Şemsî (lam okunmaz) | ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ل ن | دار السعاده Dârüssaâde |
| Kamerî (lam okunur) | ا ب ج ح خ ع غ ف ق ك م و ه ی | دار الفنون Dârülfünûn |
Kendini dene
Bir seçeneğe tıklayın; doğru cevap ve kısa açıklama hemen görünür.
1.Bu tamlama nasıl okunur?
باب عالی
2.Farsça tamlamada kelime sırası nasıldır?
3.Bu tamlama nasıl okunur?
دار السعاده