Osmanlıca sayılar ve okunuşları: sayı adları nasıl yazılır?

Osmanlıca sayılar, bugünkü Türkçe sayı adlarının Arap harfleriyle yazılmış hâlidir ve okunuşları aynıdır: بر bir, ایكی iki, اوچ üç, دورت dört, بش beş, آلتی altı, یدی yedi, سكز sekiz, طقوز dokuz, اون on. Yazımları Türkçe imla kurallarına uyar: Kalın ünlülü sayılar kalın ünsüzlerle (dokuz için tı ve kaf), ince ünlülü sayılar ince ünsüzlerle (sekiz için kef) yazılır; ünlüyle başlayan sayıların başına elif gelir.

Bu yazıda sayı adlarını 1'den 1000'e kadar harf harf çözümlüyor; birleşik sayıların, sıra sayılarının ve üleştirme sayılarının yazılışını gösteriyor; Osmanlıcada sık geçen Arapça ve Farsça sayıları tanıtıyoruz. Rakamların şekilleri ve tarih okuma bu yazının konusu değil; onlar için Rakamlar ve tarih dersine bakabilirsiniz.

Osmanlıca sayılar 1'den 10'a: yazılış ve okunuş

İlk on sayı, Osmanlıca imlanın neredeyse bütün temel kurallarını tek bir listede gösterdiği için mükemmel bir öğrenme malzemesidir.

Tabloda dikkatinizi çekmesi gereken birkaç kural var:

1. Ünlüyle başlayan Türkçe kelimeler elifle başlar. ایكی, اوچ, اون, آلتی kelimelerinin hepsinde ilk harf eliftir. Elifin yanındaki ye "ı/i", vav ise "o/ö/u/ü" sesini gösterir. Baştaki "a" sesi ise üzerinde medde (~) bulunan آ ile yazılır.
2. Kısa ünlüler her zaman yazılmaz. بر bir ve بش beş kelimelerinde ünlü harfle gösterilmez. Bu kısa ve çok sık kullanılan kelimeler kalıp olarak tanınır.
3. Kalın ve ince ünsüzler seçilir. طقوز dokuz kalın ünlülü olduğu için d sesi bile tı harfiyle, k sesi kaf harfiyle yazılır. سكز sekiz ise ince ünlülü olduğu için kef harfi kullanılır.

Kalın ünlülü Türkçe kelimelerde d sesinin tı ile yazılması ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Eski yazımda "dokuz" kelimesinin başındaki ses tı ile gösterilmiş ve bu yazım matbu metinlerde de korunmuştur. Benzer bir örnek طاغ dağ kelimesidir. Bu kuralların genel çerçevesi için Türkçe kelimelerin imlası dersini okuyabilirsiniz.

Onlar, yüzler ve binler

İlk onu öğrendikten sonra onlar basamağına geçelim. Burada da aynı kurallar işler, ama birkaç yeni ayrıntı ortaya çıkar.

Bu tablodaki en ilginç kelimeler şunlardır:

• یگرمی yirmi: Osmanlıca yazım, kelimenin eski söyleyişi olan "yigirmi"yi yansıtır. Ortadaki harf gef harfidir. Okurken bugünkü "yirmi" okunuşunu kullanabilirsiniz; yazım eski telaffuzun izini taşır.
• اللی elli: Baştaki "e" sesi yalnızca elifle gösterilmiştir; ardından iki lam ve sondaki "i" için ye gelir. Lam harfinin elifle birleşmediğine dikkat edin; burada elif önde olduğu için lamelif bağı oluşmaz.
• سكسان ve طقسان: Seksen ince, doksan kalın ünlülüdür; bu yüzden biri kef, diğeri tı ve kaf ile yazılır. İkisinde de ikinci hecedeki ünlü elif ile gösterilir. Seksen kelimesinde elifin "e" okunması, eski yazımın bu kelimede özel bir alışkanlığı sürdürmesindendir.
• بیڭ bin: Son harf, kef'in üzerine üç nokta konmuş biçimi olan nef ya da sağır kef harfidir. Bu harf eski Türkçedeki genizden gelen "ñ" sesini gösterir. Bugün bu ses Türkiye Türkçesinde "n" olarak söylenir, ama Osmanlıca yazım eski sesi korumuştur. Bazı metinlerde sağır kefin noktaları yazılmaz ve kelime بیك olarak görülür.

Milyon için Osmanlıcada میلیون yazımı kullanılır; ملیون biçimine de rastlanır. Bu kelime Batı dillerinden geç dönemde alınmıştır.

Birleşik sayılar nasıl yazılır?

Osmanlıcada birleşik sayılar, bugünkü Türkçede olduğu gibi büyükten küçüğe doğru, her basamak ayrı bir kelime olarak yazılır. Kelimeler arasında boşluk bırakılır.

Kurallar basittir:

• Yüzler ve binler basamağında, bugünkü Türkçede olduğu gibi "bir" söylenmez: 100 یوز, 1000 بیڭ yazılır; "bir yüz" ya da "bir bin" denmez.
• Her kelime kendi başına yazılır; sayı kelimeleri birbirine bitiştirilmez.
• Okuma yönü sağdan soladır: بیڭ دورت یوز اللی اوچ satırında ilk okunan kelime en sağdaki بیڭ kelimesidir.

Bu son nokta, rakamla yazılmış sayılarla karıştırılmamalıdır. Rakamla yazılan çok basamaklı sayılar, Osmanlıcada da soldan sağa okunur; ama sayının yazıyla yazıldığı her durumda kelimeler sağdan sola sıralanır. Rakamların bu özelliği ve şekilleri Rakamlar ve tarih dersinde ayrıntılı olarak anlatılır.

Sıra sayıları, üleştirme sayıları ve aynı yazılan kelimeler

Türkçe sıra sayıları

Türkçe sıra sayıları, sayı adının sonuna -ıncı/-inci ekinin getirilmesiyle kurulur. Osmanlıcada bu ek nun, cim ve ye harfleriyle (نجی) yazılır ve ünlü uyumuna göre okunur.

Dikkat ederseniz ایكی ve آلتی gibi ye ile biten sayılarda, ek gelince sondaki ye düşer: ایكنجی, آلتنجی. یدی kelimesinde de aynı şey olur: یدنجی. Dördüncü için دردنجی yazımı yaygındır; دوردنجی biçimi de görülür.

Arapça sıra sayıları

Osmanlıcada Türkçe sıra sayılarının yanında Arapça sıra sayıları da sıkça kullanılır. Özellikle padişah adlarında, resmî unvanlarda ve kitap bölümlerinde karşınıza çıkarlar.

Padişah adlarındaki sıra sayısı, Arapça-Farsça tamlamanın kuralına göre isimden sonra gelir ve isme "-ı/-i" sesiyle bağlanır. Bu yapı Tamlamalar ve izafet dersinde anlatılan sıfat tamlamasının tipik bir örneğidir. "Evvel" ve "sânî" kelimeleri ay adlarında da geçer; Teşrîn-i evvel ile Kânûn-ı sânî gibi adlar için Osmanlıca aylar yazısına bakabilirsiniz.

Üleştirme sayıları

"Birer, ikişer" gibi üleştirme sayıları da Türkçe imla ile yazılır: برر birer, ایكیشر ikişer, اوچر üçer. Burada ilginç bir durum ortaya çıkar: بشر yazımı hem beşer (beşer beşer) hem de Arapça kökenli beşer "insan" kelimesini karşılar. Hangisinin kastedildiğini cümlenin bağlamı söyler.

Aynı yazılan kelimeler

Kısa sayı adlarının bir kısmı, başka kelimelerle aynı yazılır. Bu yüzden sayı adlarını okurken bağlama dikkat etmek gerekir:

• اون hem on (10) hem un (buğday unu) olarak okunabilir.
• یدی hem yedi (7) hem de "yemek" fiilinin geçmiş zamanı olan yedi olabilir.
• یوز hem yüz (100) hem yüz (çehre) anlamına gelir; ayrıca "yüzmek" fiilinin kökü de aynı yazılır.
• بر çoğunlukla bir okunur; ama metne göre ber (Farsça "üzere, üzerine") olarak da karşınıza çıkabilir.

Bu durum Osmanlıcada çok yaygındır ve okuma becerisinin önemli bir parçası, kelimeyi cümle içinde doğru tahmin edebilmektir. Bu konuda pratik öneriler için Osmanlıca nasıl okunur yazısını okuyabilirsiniz.

Osmanlıcada sık geçen Arapça ve Farsça sayılar

Osmanlı Türkçesi Arapça ve Farsçadan çok sayıda kelime ve kalıp aldığı için bu dillerin sayı adları da metinlerde, özellikle birleşik kelimelerde, eser adlarında ve deyimlerde karşınıza çıkar.

Bu sayıları tek başına ezberlemek yerine, Osmanlıcada yaşadıkları kalıplar içinde tanımak daha verimlidir:

• Hamse: Klasik edebiyatta beş mesneviden oluşan seriye خمسه hamse denir. Nizâmî'nin ve Ali Şîr Nevâî'nin hamseleri bu türün tanınmış örnekleridir.
• Elf: "Binbir Gece Masalları"nın Arapça adı الف لیله و لیله Elf Leyle ve Leyle, yani "bin gece ve bir gece"dir.
• Hezâr: هزار hezâr "bin" demektir. 17. yüzyıl âlimi Hezârfen Hüseyin Efendi'nin lakabı "bin fenni bilen" anlamına gelir.
• Çâr: چاریار çâr-yâr "dört dost" demektir ve ilk dört halifeyi anlatmak için kullanılır.
• Şeş: شش şeş tavla oyununda "altı"yı anlatan Farsça sayıdır; tavladaki "şeşbeş" (altı-beş) ve "düşeş" (altı-altı) bu sayılardan gelir.
• Heft: هفته hafta kelimesi Farsça هفت heft "yedi" ile ilişkilidir; hafta yedi günlük süredir.
• Penc ve çehâr: Perşembe ve Çarşamba gün adları bu Farsça sayılardan türemiştir. Ayrıntılar için Osmanlıca günler yazısına bakabilirsiniz.

Arapça kesirler de Osmanlı belgelerinde, özellikle miras ve hisse kayıtlarında sık geçer: نصف nısf "yarım", ثلث sülüs "üçte bir", ربع rub' "dörtte bir". Hat sanatındaki sülüs yazısının adı da bu kelimeden gelir.

Sayı, rakam ve aded: sayılarla ilgili temel kelimeler

Sayı adlarını öğrenirken, sayılardan söz eden kelimeleri de tanımak gerekir. Osmanlıca metinlerde bu kavramlar çoğunlukla Arapça kelimelerle anlatılır:

عدد aded kelimesi bugün "adet" olarak yaşar; Osmanlıcada hem "sayı" hem de "tane" anlamında kullanılır. Bir belgede "on aded" ifadesi "on tane" demektir. رقم rakam ise sayının yazılı işaretini anlatır; çoğulu erkâmdır. Soru kelimesi قاچ kaç, kalın ünlülü olduğu için kaf ile yazılır ve sıra soran biçimi, sıra sayılarındaki ekle aynı şekilde kurulur.

Bu kelimeler özellikle sayım ve kayıt belgelerinde sıkça geçer. Bir defterde kişi, hane ya da eşya sayıları verilirken önce sayılan şeyin adı, ardından sayı ve çoğu zaman "aded" kelimesi yazılır. Bu sıralamayı bilmek, uzun listeleri hızlı okumanıza yardım eder.

Eser adlarında ve deyimlerde sayılar

Sayılar Osmanlı kültüründe pek çok eser adına ve kalıp ifadeye de girmiştir. Bu adları tanımak hem kültürel bilginizi artırır hem de Arapça ve Farsça sayıları akılda tutmanızı kolaylaştırır.

• Erbaîn (kırk): Arapça اربعین erbaîn "kırk" demektir. Kırk hadisi bir araya getiren eserlere "Kırk Hadis" ya da "Erbaîn" denir ve bu, Osmanlı edebiyatında çok sevilen bir türdür.
• Heşt Bihişt (sekiz cennet): İdrîs-i Bitlisî'nin ilk sekiz Osmanlı padişahının dönemini anlatan Farsça tarihi هشت بهشت Heşt Bihişt adını taşır. Farsça هشت heşt "sekiz" demektir.
• Heft Peyker (yedi güzel): Nizâmî'nin hamsesindeki mesnevilerden biri Farsça هفت heft "yedi" sayısını taşır.
• Kırk Vezir Hikâyeleri: Eski Anadolu Türkçesinin tanınmış hikâye kitaplarından biridir; adı Türkçe قرق kırk sayısıyla kurulmuştur.
• Muallakât-ı Seb'a: Cahiliye dönemi Arap şiirinin yedi ünlü kasidesine verilen ad; Arapça سبعه seb'a "yedi" ile ilişkilidir.

Türkçe deyimlerde de sayılar bol miktarda geçer: "kırk yılda bir", "bir çift söz", "dokuz doğurmak", "iki eli kanda olsa" gibi. Bu deyimler Osmanlıca metinlerde de aynı sayı adlarıyla yazılır. Sayılı atasözleri ve deyimler için Osmanlıca atasözleri yazısına göz atabilirsiniz.

Sayılar belgelerde nasıl kullanılır?

Osmanlı belgelerinde sayılar iki biçimde karşınıza çıkar: rakamla ve yazıyla. Tarihlerde, sayfa ve defter numaralarında rakam yaygındır. Ancak para ve miktar bildiren yerlerde, sonradan değiştirilmesini zorlaştırmak için sayı çoğu zaman yazıyla da yazılır. Bu yüzden belgelerde "یوز غروش" (yüz kuruş) gibi ifadelerle sıkça karşılaşırsınız.

Para birimlerini tanımak bu ifadeleri okumayı kolaylaştırır:

• آقچه akçe: Osmanlı'nın uzun süre temel gümüş parası.
• غروش kuruş: Geç dönemde temel para birimi. Kelimenin gayın ile başlayan yazımına dikkat edin.
• پاره para: Kuruşun alt birimi.

Mali defterlerde ise bambaşka bir sistemle karşılaşabilirsiniz: siyakat. Siyakat, Osmanlı maliyesinde rakamları ve bazı kelimeleri gösteren, kısaltılmış işaretlerden oluşan özel bir yazı sistemidir. Normal sayı adlarını ve rakamları bilen biri bile siyakat rakamlarını ayrıca öğrenmeden okuyamaz. Bu nedenle siyakat, arşiv çalışmalarında ayrı bir uzmanlık alanı olarak görülür. Başlangıç seviyesinde sayı adlarını ve Doğu Arap rakamlarını öğrenmek yeterlidir; siyakata ihtiyaç duyarsanız bu konuya ayrıca eğilmeniz gerekir.

Belgelerde sayı okurken ayrıca harflerin sayı değerleriyle de karşılaşabilirsiniz. Özellikle kitabelerde ve şiirlerde bir yıl, harflerin ebced değerleri toplanarak gizlenir. Bu yöntem için Ebced hesabı yazısını okuyabilirsiniz. Belge türlerine genel bir bakış için ise Osmanlıca belge okuma yazısı iyi bir başlangıçtır.

Sayı adlarını yazarken sık yapılan hatalar

Sayı adları kısa kelimeler olduğu için yapılan hatalar da genellikle tek bir harfte gizlidir. En sık karşılaşılan yanlışlar şunlardır:

• Dokuz ve doksanı dal ile yazmak. Bugünkü okunuşa bakarak "d" sesi için dal seçmek doğal görünür. Ancak matbu Osmanlıcada طقوز ve طقسان kelimeleri tı ile yazılır. Dal ile başlayan biçimler yaygın değildir.
• Kırkı kef ile yazmak. قرق kalın ünlülü bir kelimedir; iki k sesi de kaf ile yazılır. Kef ile yazıldığında kelime ince okunması gereken bir kelime gibi görünür.
• Sekizi kaf ile yazmak. Bunun tersi de hatadır: سكز ince ünlülüdür ve kef ile yazılır.
• Ünlüyle başlayan sayılarda elifi unutmak. ایكی, اوچ, اون, اوتوز, اللی kelimelerinin hepsi elifle başlar. Elifsiz bir yazım Osmanlıca imlaya aykırıdır.
• Altı ve altmışta meddeyi atlamak. Matbu yazımda baştaki "a" sesi için medli elif kullanılır: آلتی, آلتمش. El yazmalarında medde bazen ihmal edilebilir; ama kendi yazdığınız metinlerde kullanmanız tavsiye edilir.
• Bin kelimesini nun ile bitirmek. Klasik yazımda bin, sağır kef ile biter: بیڭ. Nun ile yazılmış biçim, eski metinlerde görülen yazım değildir.

Bu hataların çoğu, Türkçe kelimelerde kalın ve ince ünsüzlerin seçimiyle ilgilidir. Kuralı bir kez kavradığınızda yalnızca sayı adlarında değil, binlerce Türkçe kelimede doğru harfi seçebilirsiniz. Genel imla hataları için Osmanlıca imla kuralları yazısı faydalı bir kontrol listesi sunar.

Sayı adlarını öğrenmek için çalışma planı

Sayı adları, Osmanlıca imlayı öğrenmek için belki de en düzenli malzemedir. Aşağıdaki sırayı izleyerek kısa sürede sağlam bir temel kurabilirsiniz:

1. İlk on sayıyı yazarak öğrenin. Her sayıyı birkaç kez elle yazın; bitişen ve bitişmeyen harflere dikkat edin. Harflerin biçimleri için Osmanlıca alfabe sayfasından yararlanın.
2. Kalın-ince karşılaştırması yapın. سكز ile طقوز, سكسان ile طقسان çiftlerini yan yana koyun. Aynı ses için neden farklı harf seçildiğini kendinize açıklayın.
3. Onlar basamağını ekleyin. Özellikle یگرمی ve اللی gibi yazımı okunuştan farklı görünen kelimelere zaman ayırın.
4. Birleşik sayılar kurun. Doğum yılınızı, ev numaranızı ya da bugünün tarihini yazıyla yazın. Bin dokuz yüzlü yıllar için بیڭ طقوز یوز kalıbını kullanın.
5. Sıra sayılarına geçin. Türkçe -ncı ekini ve Arapça evvel, sânî, sâlis biçimlerini birlikte öğrenin.
6. Okuma ile pekiştirin. Sayıların geçtiği kısa metinler okuyun; alıştırma sayfasındaki sorularla harf tanıma hızınızı artırın.

Sayılarla birlikte gün ve ay adlarını da öğrendiğinizde bir tarih satırının bütün parçalarını tanıyabilir hâle gelirsiniz. Osmanlıca okumaya yeni başlıyorsanız genel bir yol haritası için Osmanlıca nasıl öğrenilir yazısına da göz atabilirsiniz.