Osmanlıca klavye kurulumu: Windows, macOS, Android ve iPhone rehberi

Osmanlıca klavye diye ayrı bir klavye düzeni yoktur; bilgisayarda ve telefonda Osmanlıca yazmak için işletim sisteminizdeki Fars (Farsça) klavye düzenini kullanırsınız. Bu düzen Arap harflerinin yanında Osmanlıcada da kullanılan پ, چ, ژ ve گ harflerini içerdiği için en pratik seçenektir. Windows, macOS, Android ve iOS'ta Fars klavyesi ek bir program kurmadan, birkaç adımda eklenebilir.

Aşağıda her işletim sistemi için kurulum adımlarını, Fars ve Arap klavyeleri arasındaki önemli farkları, standart klavyelerde bulunmayan nef harfinin nasıl yazılacağını ve Osmanlıca metin yazarken sık karşılaşılan sorunların çözümlerini bulacaksınız. Önce harfleri tanımanız gerekiyorsa Osmanlıca alfabe sayfasından başlayabilirsiniz; klavye, harfleri bilen biri için bir araçtır.

Osmanlıca klavye neden Fars klavyesidir?

Osmanlı alfabesi, Arap alfabesinin Farsça ve Türkçe için genişletilmiş bir biçimidir. Arap alfabesindeki 28 harfe Farsçadan gelen پ pe, چ çim, ژ je ve گ gef eklenmiş; Türkçedeki genizden gelen n sesi için de ڭ nef (sağır kef) kullanılmıştır. Alfabenin yapısı ve harf sayısı tartışması için Osmanlıca kaç harf yazısına göz atabilirsiniz.

Arap klavyesi yalnızca Arapçada kullanılan harfleri içerir; pe, çim, je ve gef onda yoktur. Fars klavyesi ise bu dört harfi doğrudan tuşlarda sunar. Bu yüzden Osmanlıca yazmak isteyen biri için Fars klavyesi en az eksikle çalışan hazır seçenektir. Eksik kalan tek harf, Farsçada bulunmayan nef'tir; onu nasıl ekleyeceğinizi aşağıda ayrıca anlatıyoruz.

Bununla birlikte Fars klavyesi de Osmanlıca için birebir tasarlanmamıştır. İki harfte, kef ve ye'de, Unicode kodlaması açısından küçük ama önemli farklar vardır. Bu farkları bilmek, özellikle metniniz başka bir yerde aranacak ya da yayımlanacaksa önemlidir.

Fars ve Arap klavyesi arasındaki farklar

Ekranda aynı görünen iki harf, bilgisayar için farklı karakterler olabilir. Osmanlıca metin yazarken en çok bu durum sorun çıkarır. Aşağıdaki tablo, Osmanlıca için kritik harflerin iki klavyede nasıl üretildiğini özetliyor.

Kef sorunu

Fars klavyesinde kef tuşuna bastığınızda Farsçada kullanılan kef biçimi (U+06A9) yazılır. Bu harf, Arapça kef'e (U+0643) çok benzer, ancak bilgisayar için farklı bir karakterdir. Bazı yazı tiplerinde iki harfin kelime sonundaki biçimi de birbirinden ayrılır: Arapça kef'in içinde küçük bir işaret bulunur, Farsça kef'te bulunmaz.

Bu sitede ve birçok dijital Osmanlıca kaynakta kef için Arapça kef kullanılır: كتاب kitâb, ایكی iki. Kendi notlarınız için bu fark önemli olmayabilir. Ancak bir metinde arama yapacak, metni başkalarıyla paylaşacak ya da bir web sitesinde yayımlayacaksanız tutarlılık önem kazanır; bir karakterle yazılmış kelimeyi diğer karakterle aradığınızda bulamayabilirsiniz.

Ye sorunu

Ye harfinde durum tersidir. Fars klavyesi, kelime sonunda noktasız yazılan Farsça ye'yi (U+06CC) üretir. Bu biçim Osmanlı matbu metinlerindeki kullanıma uygundur: ایكی iki, قاضی kādî. Arap klavyesi ise kelime sonunda altında iki nokta bulunan Arapça ye'yi üretir. Bu yüzden Osmanlıca için ye bakımından Fars klavyesi daha doğru sonuç verir.

Özetle: Fars klavyesi pe, çim, je, gef ve ye için doğru sonuç verir; yalnızca kef'i farklı kodlar ve nef'i hiç içermez. Bu iki küçük eksik dışında Osmanlıca yazmak için en uygun hazır düzendir.

Bilgisayarda Osmanlıca yazma: Windows

Windows 10 ve Windows 11'de Fars klavyesini eklemek için ek bir program indirmeniz gerekmez. Menü adları sürüme göre küçük farklılıklar gösterebilir, ancak genel yol şöyledir:

1. Ayarlar'ı açın ve Zaman ve dil bölümüne girin.
2. Dil ve bölge (ya da Dil) sayfasında Dil ekle düğmesine tıklayın.
3. Listeden Farsça'yı seçin. Yalnızca klavye için kullanacaksanız, ekran dilini değiştirme seçeneğini işaretlemeyin.
4. Dil eklendikten sonra dilin seçeneklerinden klavye düzenini kontrol edin. Windows'ta Farsça için birden fazla düzen bulunur; standart düzeni ya da eski düzeni tercihinize göre seçebilirsiniz.
5. Klavyeler arasında geçiş için Windows tuşu + Boşluk ya da Sol Alt + Shift kısayolunu kullanın. Görev çubuğunun sağ alt köşesindeki dil göstergesine tıklayarak da geçiş yapabilirsiniz.

Tuşların yerini öğrenmek

Fars klavyesinde harflerin yeri Türkçe Q klavyeden tamamen farklıdır. Fiziksel klavyenizin tuşlarında Arap harfleri yazmadığı için ilk günlerde tuşları bulmak zor olabilir. Bunun en kolay çözümü Windows'un Ekran Klavyesi'dir. Windows tuşu + Ctrl + O kısayoluyla ya da Ayarlar'daki Erişilebilirlik bölümünden açabilirsiniz. Fars klavyesi seçiliyken ekran klavyesi her tuşun hangi harfi yazdığını gösterir; Shift tuşuna bastığınızda ikinci katmandaki karakterleri de görürsünüz.

Birkaç gün ekran klavyesiyle çalıştıktan sonra sık kullanılan harflerin yerini ezberlersiniz. Tuşlara küçük harf etiketleri yapıştırmak da bir seçenektir, ancak çoğu kişi kısa sürede bunlara ihtiyaç duymadan yazmaya başlar.

Word ve diğer programlarda dikkat edilecekler

Osmanlıca sağdan sola yazılır. Microsoft Word'de sağdan sola bir dil eklendiğinde Paragraf bölümünde metin yönünü değiştiren düğmeler görünür. Osmanlıca paragrafları sağdan sola olarak ayarlamak, noktalama işaretlerinin ve satır sonlarının doğru yerde durmasını sağlar. Aynı paragrafta Türkçe ve Osmanlıca karışık yazdığınızda kelimelerin sırası karışabilir; bu durumda iki dili ayrı paragraflarda yazmak işinizi kolaylaştırır.

Mac'te Osmanlıca yazma: macOS

macOS'ta da Fars klavyesi sistemle birlikte gelir. Yeni sürümlerde menü adları şöyledir:

1. Sistem Ayarları'nı açın ve Klavye bölümüne girin.
2. Metin Girişi altında Giriş Kaynakları yanındaki Düzenle düğmesine tıklayın.
3. Sol alttaki + işaretine basın, listeden Farsça'yı bulun ve bir düzen seçin. macOS'ta Farsça için birden fazla düzen bulunur; standart düzen çoğu kullanıcı için uygundur.
4. Menü çubuğunda giriş menüsünü göster seçeneğini açık tutun; böylece aktif klavyeyi her zaman görebilirsiniz.
5. Klavyeler arasında Control + Boşluk ile ya da klavyenizde varsa dünya (fn) tuşuyla geçiş yapın.

Tuşların yerini görmek için menü çubuğundaki giriş menüsünden Klavye Görüntüleyiciyi Göster seçeneğini kullanın. Bu küçük pencere, Fars klavyesi seçiliyken her tuşun hangi harfi yazdığını gösterir ve Shift ya da Option tuşuna bastığınızda değişen karakterleri de yansıtır.

macOS'ta Pages, TextEdit ve Word gibi programlar sağdan sola metni otomatik olarak tanır. Yine de paragraf yönünü elle ayarlamanız gereken durumlar olabilir; bunun için programın Biçim ya da Paragraf menüsündeki metin yönü seçeneklerine bakın.

Telefonda Osmanlıca yazma: Android ve iPhone

Telefonda Osmanlıca yazmak bilgisayardan daha kolaydır, çünkü ekran klavyesi tuşların üzerinde harfleri zaten gösterir.

Android

Çoğu Android telefonda varsayılan klavye Gboard'dur. Fars klavyesini eklemek için:

1. Gboard ayarlarını açın. Bunun için klavyedeki dişli simgesine dokunabilir ya da telefonun Ayarlar uygulamasında dil ve giriş bölümüne gidebilirsiniz.
2. Diller bölümünde Klavye ekle'ye dokunun.
3. Listeden Farsça'yı seçin ve kaydedin.
4. Klavyede beliren dünya simgesine dokunarak ya da boşluk tuşuna uzun basarak Türkçe ve Farsça arasında geçiş yapın.

Telefonunuzda farklı bir klavye uygulaması varsa adımlar benzerdir; ayarlarda dil ekleme bölümünü arayın.

iPhone ve iPad

iOS'ta Fars klavyesi sistemle birlikte gelir:

1. Ayarlar > Genel > Klavye > Klavyeler yolunu izleyin.
2. Yeni Klavye Ekle'ye dokunun ve listeden Farsça'yı seçin.
3. Yazarken klavyenin alt kısmındaki dünya simgesine dokunarak klavyeler arasında geçiş yapın. Simgeye basılı tutarsanız eklediğiniz klavyelerin listesi açılır.

Telefonda Osmanlıca yazmak, kısa notlar almak, sözlükte arama yapmak ya da bir kelimenin yazılışını birine göndermek için çok pratiktir. Öğrendiğiniz kelimeleri telefonda yazarak tekrar etmek, harflerin bitişme kurallarını pekiştirmenin de iyi bir yoludur.

Pe, çim, je, gef ve nef nasıl yazılır?

Osmanlıcayı Arapçadan ayıran harfler, klavye kullanırken en çok merak edilenlerdir. Fars klavyesinde dört harf doğrudan tuşlardadır; nef için ise küçük bir ek yöntem gerekir.

Hangi harfin hangi tuşta olduğu kullandığınız Farsça düzene göre değişebileceği için kesin tuş listesi vermek yerine ekran klavyesine bakmanızı öneririz. Harflerin kendisi ve kelime içindeki biçimleri için pe, gef ve nef harf sayfalarına göz atabilirsiniz.

Nef harfini eklemenin yolları

Nef (sağır kef) standart klavyelerde bulunmadığı için şu yöntemlerden birini kullanabilirsiniz:

• Word'de Alt+X: Microsoft Word'de 06AD yazıp hemen ardından Alt+X tuşlarına basarsanız kod, ڭ harfine dönüşür. Bu yöntem diğer Unicode karakterler için de çalışır.
• Mac'te Unicode Onaltılık Giriş: Giriş Kaynakları'na Unicode Onaltılık Giriş kaynağını ekleyin. Bu kaynak seçiliyken Option tuşunu basılı tutup 06AD yazdığınızda harf eklenir.
• Karakter tabloları: Windows'taki Karakter Eşlem programı ya da Mac'teki Karakter Görüntüleyici ile harfi bulup kopyalayabilirsiniz.
• Kopyala-yapıştır: En basit yol, harfi bir kez doğru bir kaynaktan kopyalayıp sık kullandığınız bir not dosyasında saklamaktır.

Nef, bugünkü Türkçede n sesine dönüşmüş olan eski genizden n sesini gösterir. Metinlerde her zaman kullanılmaz; birçok matbu eserde yerine kef yazıldığını da görürsünüz. Bu harfin kullanımını ünsüzlerin okunuşları dersinde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Harekeler, rakamlar ve diğer işaretler

Fars klavyelerinde üstün, esre, ötre, şedde ve tenvin gibi harekeler genellikle Shift katmanında bulunur. Ekran klavyesinde Shift'e basarak bu işaretlerin yerini görebilirsiniz. Hareke, yazdığınız harfin üstüne ya da altına eklenir; bu yüzden önce harfi, sonra harekeyi yazmanız gerekir. Osmanlıca metinlerde harekeler yalnızca gerekli yerlerde kullanılır; ne zaman gerektiğini harekeler dersinde öğrenebilirsiniz.

Rakamlar konusunda da küçük bir fark vardır. Fars klavyesi rakamları Farsça biçimleriyle yazar. Bu rakamların bir kısmı, özellikle 4, 5 ve 6, Arapça rakam biçimlerinden farklı görünür. Sitemizin derslerinde kullanılan rakam biçimlerini rakamlar ve tarih yazımı dersinde görebilirsiniz; tutarlılık istiyorsanız rakamları buna göre seçin.

Fars klavyelerinde ayrıca "yarım boşluk" adı verilen görünmez bir karakter (sıfır genişlikli birleştirmeyen, U+200C) bulunur. Bu karakter iki harfin birbirine bitişmesini önler. Osmanlıca yazarken nadiren gerekir; yanlışlıkla eklenirse kelimenin ortasında beklenmedik bir kopukluk görürsünüz. Böyle bir durumda kelimeyi silip yeniden yazmak sorunu çözer.

Yazı tipi seçimi ve görünüm sorunları

Doğru klavyeyle yazdığınız bir metin, yanlış yazı tipiyle görüntülendiğinde bozuk görünebilir. Harfler birbirine bitişmeyebilir, noktalar kayabilir ya da nef gibi daha az kullanılan harfler boş kutu olarak görünebilir. Bu sorunları önlemek için Arap harflerini iyi destekleyen bir yazı tipi seçin.

Ücretsiz ve yaygın olarak kullanılan seçenekler arasında Amiri, Noto Naskh Arabic ve Scheherazade New sayılabilir. Bu yazı tipleri nesih tarzındadır ve Osmanlı matbu metinlerine yakın bir görünüm verir. Matbu harflerin özellikleri için nesih yazısı yazımıza göz atabilirsiniz.

Yazı tipini değiştirdiğinizde metnin kendisi değişmez; yalnızca görünümü değişir. Bu yüzden bir metin bir bilgisayarda düzgün, diğerinde bozuk görünüyorsa sorun genellikle klavyede değil, yazı tipindedir.

Osmanlıca yazarken sık yapılan hatalar

Klavye kurulumu tamamlandıktan sonra asıl iş doğru yazmaktır. Klavye harfleri yazar, ama imlayı sizin bilmeniz gerekir. Yeni başlayanların en sık yaptığı hatalar şunlardır:

Kelimeyi Latin harflerinden harf harf çevirmek. Osmanlıcada her ses her zaman yazılmaz; özellikle bazı ünlüler gösterilmez. Güzel kelimesi گوزل yazılır, araya fazladan bir ye konmaz. Türkçe kelimelerin yazım kuralları için Türkçe kelimelerin imlası dersine bakın.

Bitişmeyen harflerden sonra boşluk bırakmak. Elif, dal, zel, re, ze, je ve vav kendinden sonraki harfe bitişmez. Bu durum klavyede otomatik olarak sağlanır; araya boşluk koymanız gerekmez. Boşluk koyarsanız tek kelime iki kelimeye bölünür.

Kef ile gef'i karıştırmak. Türkçe kelimelerdeki g sesi için gef kullanılır, ancak birçok Osmanlı metninde gef yerine kef yazıldığını da görürsünüz. Kendi yazılarınızda tutarlı olun ve emin olmadığınız kelimelerde sözlüğe bakın.

Otomatik çeviri araçlarına güvenmek. İnternette Latin harfli metni Osmanlıcaya "çeviren" araçlar bulunur. Bu araçlar çoğu zaman harfleri mekanik olarak dönüştürdüğü için yanlış imlalar üretir. Özellikle isim, dövme ya da plaket gibi kalıcı kullanımlarda bir sözlükle ya da bilen biriyle kontrol edin. Bu konuda Osmanlıca dövme yazıları yazısındaki uyarılar klavyeyle yazılmış metinler için de geçerlidir.

Klavyeyle ilk alıştırmalar

Klavyeyi kurduktan sonra yazma hızınızı artırmak için kısa ve bildiğiniz kelimelerle başlayın. Önce kendinden sonraki harfe bitişmeyen elif ile başlayan iki üç harfli kelimeleri yazın: آت at, ات et, اون on. Bu kelimelerde harfler az olduğu için tuşların yerini ezberlemeye odaklanabilirsiniz. Ardından bitişen harflerin çok olduğu kelimelere geçin: بش beş, كتاب kitâb, بلبل bülbül.

Her kelimeyi yazdıktan sonra ekrandaki biçimi ders kitabınızdaki ya da harflerin yazılışı dersindeki biçimle karşılaştırın. Klavye harflerin başta, ortada ve sonda alacağı biçimi otomatik olarak seçer; bu yüzden yazdığınız kelimenin doğru görünmesi, doğru harfleri doğru sırayla girdiğinizi gösterir. Yanlış görünen bir kelimede genellikle bir harf eksik, fazla ya da benzer bir harfle karışmıştır.

Birkaç günlük pratikten sonra kısa cümlelere geçebilirsiniz. Atasözleri bu iş için çok uygundur, çünkü kısa, bilinen ve tekrar eden kelimelerden oluşur. Okuduğunuz kısa bir metni klavyeyle yeniden yazmak, hem tuşları ezberlemenizi hem de imla kurallarını pekiştirmenizi sağlar.

Üçüncü taraf klavye uygulamaları hakkında

Uygulama mağazalarında "Osmanlıca klavye" adıyla sunulan uygulamalar bulabilirsiniz. Bunların bazıları nef gibi ek harfleri içerebilir. Ancak bir klavye uygulaması, yazdığınız her şeyi görebilecek konumdadır: mesajlar, aramalar, hatta parolalar. iPhone'da üçüncü taraf klavyeler bu yüzden "Tam Erişim" izni ister.

Bu nedenle önce işletim sisteminin kendi Fars klavyesini denemenizi öneririz; Osmanlıca yazmak için çoğu durumda yeterlidir. Ek bir uygulama kullanmaya karar verirseniz güvenilir bir geliştiriciden indirin, istediği izinleri inceleyin ve bu klavyeyi yalnızca Osmanlıca yazarken etkinleştirin.

Klavyeyi kurduktan sonra yazma pratiği yapmak için alıştırmalar bölümündeki kelimeleri bir de kendiniz yazmayı deneyin. Okumak ve yazmak birbirini destekler: bir kelimeyi klavyede doğru yazabildiğinizde, onu metinde görünce de daha hızlı tanırsınız.