Osmanlıca kaç harften oluşur? Farklı sayıların açıklaması

Osmanlıca kaç harf sorusuna verilen en kapsayıcı ve sık karşılaşılan cevap 33'tür: Arap alfabesinin 28 harfi, Farsçadan alınan 4 harf (pe, çim, je, gef) ve Türkçeye özgü sağır kef ya da nef. Kaynaklarda 31, 32 ve 34 sayılarına da rastlarsınız; bunlar yanlış değildir, yalnızca gef, sağır kef ve lamelifin ayrı harf sayılıp sayılmamasından doğan farklı sayımlardır. Yani alfabe aynıdır, değişen sayma yöntemidir.

Aşağıda bu harflerin hangi katmanlardan geldiğini, her sayının arkasında hangi gerekçenin durduğunu ve harf sayısının neden ses sayısıyla örtüşmediğini anlatıyoruz. Harflerin tek tek şekillerini ve okunuşlarını görmek isterseniz Osmanlıca alfabe sayfasına göz atabilirsiniz; bu yazı ise "kaç tane?" sorusunun arkasındaki mantığa odaklanıyor.

Osmanlıca alfabesi kaç harften oluşur? Üç katmanlı bir yapı

Osmanlı Türkçesinin yazısı sıfırdan icat edilmiş bir alfabe değildir. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra Arap yazısını benimsemiş, bu yazıyı Farsça üzerinden gelen eklerle genişletmiş ve Türkçenin kendi seslerini gösterebilmek için küçük bir ekleme daha yapmıştır. Bu yüzden Osmanlıca harfleri üç katman hâlinde düşünmek en kolay yoldur:

1. Arap alfabesinin 28 harfi. Elif'ten ye'ye kadar uzanan temel dizi. Arapça kelimeler bu harflerle yazılır.
2. Farsçadan gelen 4 harf. Arapçada bulunmayan p, ç, j ve g sesleri için Farsçada geliştirilmiş harfler: pe پ, çim چ, je ژ ve gef گ.
3. Türkçeye özgü 1 harf. Genizden söylenen n sesini gösteren sağır kef ya da nef ڭ.

28 + 4 + 1 = 33. "Osmanlıca alfabesi kaç harften oluşur" diye sorulduğunda en savunulabilir cevap budur. Ancak her kaynak bu üç katmanı aynı şekilde saymaz. Kimisi gef ile sağır kefi ayrı harf değil, kef harfinin türleri olarak görür; kimisi lamelifi de listeye ekler. Farkın tamamı bu iki noktadan kaynaklanır.

Burada bir noktayı baştan belirtelim: Osmanlıcada büyük ve küçük harf ayrımı yoktur. Bugünkü Türk alfabesinde 29 harfin her birinin büyük ve küçük biçimi varken, Osmanlı yazısında bunun yerine harfin kelimedeki yerine göre değişen biçimleri vardır. Bu biçim farkları harf sayısını artırmaz; ب be harfi kelimenin başında, ortasında ya da sonunda farklı görünse de tek bir harftir.

Arap alfabesinin 28 harfi: alfabenin çekirdeği

Osmanlıca harflerin büyük çoğunluğu Arap alfabesinden gelir. Bu 28 harf, Arapçanın ses sistemini eksiksiz karşılayacak şekilde oluşmuştur. Arapçada Türkçede bulunmayan pek çok ses vardır: boğazdan çıkan ayın ع, kalın söylenen sad ص ve tı ط, peltek söylenen se ث ve zel ذ bunlardan bazılarıdır.

Türkçe konuşan biri için bu sesler çoğu zaman tanıdık seslere indirgenir. Se, sin ve sad'ın üçü de bugün "s" diye okunur; zel, ze, dad ve zı'nın dördü de "z" sesine yakın söylenir. Yine de Osmanlı yazısı bu harfleri korur, çünkü Arapça kökenli kelimeler aslındaki harfle yazılır. Örneğin ثروت servet kelimesi se ile, صباح sabah kelimesi sad ile, سلام selâm kelimesi sin ile yazılır. Üçünde de "s" duyarsınız ama harfler farklıdır.

28 harflik Arap dizisinin bir başka önemi de ebced hesabıdır. Ebced, harflere sayı değeri veren eski bir sistemdir ve yalnızca bu 28 harfi kapsar. Farsçadan gelen harfler ebced dizisinde ayrı bir yer tutmaz; çoğunlukla kendilerine benzeyen Arap harfinin değeriyle hesaplanır. Bu, "asıl" Arap harfleriyle sonradan eklenen harfler arasındaki ayrımın neden bu kadar belirgin olduğunu da gösterir. Ebced konusunu ebced hesabı yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Arapça dil bilgisi geleneğinde hemze ء de zaman zaman ayrı bir harf sayılır ve Arap alfabesi 29 harf olarak verilir. Osmanlıca öğretiminde ise hemze genellikle harf listesine alınmaz; bir taşıyıcının (elif, vav ya da diş) üzerine konan bir işaret olarak öğretilir. Bu da sayıların değişmesine yol açan küçük ama gerçek bir etkendir.

Farsçadan alınan dört harf: pe, çim, je ve gef

Arapçada p, ç, j ve g sesleri yoktur. Bu sesleri yazabilmek için Farsçada mevcut harflere nokta ya da çizgi eklenerek dört yeni harf üretilmiştir. Türkçede bu seslerin hepsi bulunduğundan, Osmanlı yazısı bu harfleri de olduğu gibi almıştır.

• Pe پ: Be'nin gövdesi, altında üç nokta. پاشا paşa, تپه tepe.
• Çim چ: Cim'in gövdesi, altında üç nokta. چوق çok, اوچ üç.
• Je ژ: Ze'nin gövdesi, üstünde üç nokta. مژده müjde, ژاله jâle.
• Gef گ: Kef'in gövdesi, üstünde ikinci bir eğik çizgi. گون gün, گمی gemi.

Bu dört harften pe, çim ve je'nin ayrı harf olduğu konusunda bir tartışma yoktur; şekilleri belirgin biçimde farklıdır. Asıl mesele gef'tedir. Bazı matbu metinlerde, sözlüklerde ve ders kitaplarında gef ikinci çizgisiyle ayrıca gösterilir. Ancak hem el yazmalarında hem de pek çok matbu metinde g sesi düz kef ك ile yazılır; okuyucu doğru sesi kelimeden çıkarır. Gef'in ikinci çizgisinin yazılmadığı bir gelenekte onu ayrı bir harf olarak saymamak doğal bir tercihtir. 31 ve 32 sayıları büyük ölçüde bu bakış açısından doğar.

Gef'in kullanımına dair ayrıntıları gef harfi sayfasında bulabilirsiniz.

Türkçeye özgü harf: sağır kef ya da nef

Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlı Türkçesinde, genizden söylenen ve bugün "n" ile karşıladığımız ayrı bir ses vardı. دڭیز deniz, صوڭ son, بڭا bana, سڭا sana gibi kelimelerdeki bu ses, sıradan n'den farklı olarak "ng" benzeri bir tınıyla söylenirdi. Bu sesi gösteren harfe sağır kef, nef, sağır nun ya da kef-i nûnî denir. Şekli, kef harfinin üzerine üç nokta konmasıyla oluşur: ڭ.

Sağır kef, Arap ya da Fars alfabesinde bulunmayan, Türkçenin kendi ihtiyacından doğmuş tek harftir. Bu yüzden "Osmanlıcaya özgü harf hangisidir?" sorusunun cevabı da odur. İstanbul Türkçesinde bu ses zamanla düz n'ye dönüştüğünden, bugün okurken sağır kefi doğrudan "n" diye okursunuz.

Tıpkı gef gibi sağır kef de her metinde ayrıca işaretlenmez. Pek çok el yazması ve matbu metinde bu ses düz kef ile yazılır; okuyucu kelimeyi tanıdığı için doğru sesi bağlamdan çıkarır. Sağır kefi alfabeye ayrı harf olarak koyan kaynaklar 33'e, kef'in bir türü sayanlar 32'ye ulaşır. Ayrıntılar için nef harfi sayfasına bakabilirsiniz.

Lamelif ve hemze harf sayılır mı?

Sayı tartışmasının üçüncü kaynağı lamelif'tir. Lam ل harfinden hemen sonra elif ا geldiğinde, bu iki harf yan yana sıradan biçimde yazılmaz; birleşerek لا şeklini alır. Bu şekle lamelif denir. لاله lâle, لازم lâzım, بلا belâ kelimelerinde bu bağı görürsünüz.

Ses bakımından lamelif yeni bir harf değildir; lam ve elifin sesini, yani "lâ" hecesini verir. Ama geleneksel elifba dizilerinde, harfler sırayla okunurken "vav, he, lamelif, ye" şeklinde ye'den önce ayrı bir sıra olarak yer alır. Elifba öğreniminin bu geleneği yüzünden bazı listeler lamelifi de harf olarak sayar ve toplam 34'e çıkar. Bu sitedeki alfabe dizisinde de lamelif, öğrenciler tanıyabilsin diye ayrı bir kart olarak gösterilir; ancak bu onu ses bakımından bağımsız bir harf yapmaz. Elifba geleneğini elifba yazımızda daha ayrıntılı anlatıyoruz.

Hemze ise daha önce belirttiğimiz gibi Osmanlıca derslerinde genellikle harf sayılmaz. مسئله mesele ya da سؤال suâl gibi Arapça kelimelerde bir dişin ya da vavın üzerinde görülür. Harekeler (üstün, esre, ötre) de harf sayılmaz; bunlar okunuşu gösteren yardımcı işaretlerdir ve harekeler dersinde ayrıca anlatılır.

Neden kaynaklar farklı harf sayısı veriyor?

Şimdi parçaları bir araya getirelim. Aşağıdaki tablo, "osmanlıca harfler kaç tane" sorusuna verilen yaygın cevapların hangi sayımdan çıktığını gösteriyor.

Bu tablodan çıkan sonuç şudur: Sayılar birbiriyle çelişmez, yalnızca farklı sorulara cevap verir. "Arapça kökenli kaç harf var?" diye sorarsanız 28; "Osmanlı Türkçesinin yazımında kullanılan kaç ayrı harf şekli var?" diye sorarsanız 33 ya da 34 cevabını alırsınız.

Bir sınavda, ödevde ya da bir ders kitabında belirli bir sayı istendiğinde o kaynağın kendi sayımını esas almak en doğrusudur. Kendi çalışmanız için ise sayının kendisi değil, bütün harf şekillerini tanıyabilmeniz önemlidir. 31 harf sayan bir kitapla çalışsanız bile gef ve sağır kefi metinlerde mutlaka göreceksiniz.

Özetle: 33 en kapsayıcı sayımdır; 31 de kaynaklarda sık görülür. 31, gef ile sağır kefi; 32 ise yalnızca sağır kefi kef'in türü sayar; 34 lamelifi de ekler. Hepsi aynı alfabedir.

Harf sayısı ile ses sayısı neden aynı değil?

Osmanlı alfabesinin bugünkü Türk alfabesinden daha fazla harfi olması, daha fazla ses gösterdiği anlamına gelmez. Durum tam tersidir: Osmanlı yazısında ünsüzler için gereğinden fazla, ünlüler için gereğinden az harf vardır.

Aynı sesi veren birden fazla harf

Arapçada ayrı olan bazı sesler Türkçede birleştiği için, Türkçe okuyucu açısından aynı sesi veren harf grupları oluşur:

Bu tablo, Osmanlıcayı yazarken en çok zorlanılan noktayı da açıklar: Kulağınızla duyduğunuz bir "s" sesinin hangi harfle yazılacağını sesten çıkaramazsınız. Kelimenin kökenini ve geleneksel yazımını bilmeniz gerekir. Türkçe kelimelerde ise kelimenin kalın ya da ince ünlülü olması harf seçimini büyük ölçüde belirler; bu konuyu ince ve kalın harfler yazımızda anlatıyoruz.

Birden fazla ses veren tek harf

Öbür yanda, Türkçenin sekiz ünlüsü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) için ayrı harfler yoktur. Ünlüler dört harfle gösterilir: elif ا, vav و, ye ی ve he ه. Vav tek başına o, ö, u ve ü seslerinin dördünü birden karşılar; ye hem ı hem i için kullanılır. Kısa e sesi ise kelime içinde çoğunlukla hiç yazılmaz: بش beş, سس ses.

Bazı ünsüz harfler de birden fazla okunur. Kef, kelimesine göre k, g, ğ, n ve hatta y okunabilir: كیم kim, بك bey. Bu çok seslilik, harf sayısının neden iyi bir zorluk ölçüsü olmadığını gösterir. Ünlülerin yazımı için ünlülerin yazılışı dersine, çok sesli ünsüzler için ünsüzlerin okunuşları dersine bakabilirsiniz.

Bugünkü Türk alfabesiyle karşılaştırma

1 Kasım 1928'de kabul edilen Harf Kanunu ile geçilen Türk alfabesi 29 harften oluşur ve her harf genellikle tek bir sese karşılık gelir. Osmanlı alfabesi ise sayıca daha kalabalık olmasına karşın ünlüleri eksik gösterir. Kabaca söylersek, Latin harfli Türk alfabesi "sesi yaz" ilkesine, Osmanlı yazısı ise "kelimenin geleneksel biçimini yaz" ilkesine dayanır. Bu fark, Osmanlıcayı okurken neden harf tanımanın yetmediğini, kelime bilgisinin de gerektiğini açıklar.

Harf adları da kaynağa göre değişebilir

Harf sayısı gibi harflerin adları da her kitapta aynı yazılmaz. Bu durum, iki farklı listeyi karşılaştırırken bir harfin eksik ya da fazla olduğu yanılgısına yol açabilir. Aynı harf için sık görülen ad çiftlerini bilmek, listeleri doğru eşleştirmenizi sağlar:

• Çim / ce / çe: چ harfi. Bu sitede "çim" adıyla anılır.
• Şın / sin-i noktalı: ش harfi; sin'in üç noktalı biçimi.
• Tı / ta ve zı / za: ط ile ظ harfleri. Türkçede "tı, zı" söyleyişi, Arapçada "ta, za" söyleyişi yaygındır.
• Ayın / ayn ve gayın / gayn: ع ile غ harfleri.
• Kef türleri: Geleneksel dil bilgisi kitaplarında düz kef için kef-i Arabî, gef için kef-i Fârisî, sağır kef için kef-i nûnî adları kullanılır.

Son maddedeki adlandırma, sayı farkının nereden geldiğini de gösterir: Gef ve sağır kefi "kef-i Fârisî" ve "kef-i nûnî" diye adlandıran bir gelenek, bunları ayrı harfler olarak değil, kef harfinin türleri olarak düşünür. 31 harf sayımının arkasında tam olarak bu bakış vardır. Bir listeyi incelerken harf adlarına değil, şekillere bakarak karşılaştırma yapmak en güvenli yoldur.

Hangi harfler daha sık, hangileri daha seyrek kullanılır?

Harf sayısını öğrenmek, bütün harfleri eşit sıklıkta göreceğiniz anlamına gelmez. Bazı harfler hemen her satırda karşınıza çıkarken bazıları belirli kelime gruplarına sınırlıdır. Bu ayrımı bilmek, öğrenme önceliğinizi belirlemenize yardım eder.

Her metinde göreceğiniz harfler. Elif, be, te, dal, re, ze, sin, şın, kaf, kef, lam, mim, nun, vav, he ve ye, Türkçe kelimelerin ve eklerin yazımında sürekli kullanılır. Örneğin çokluk eki لر lam ve re ile, bulunma eki ده dal ve he ile, ayrılma eki دن dal ve nun ile yazılır. Bu harfleri ilk haftalarda akıcı biçimde tanımanız gerekir.

Çoğunlukla Arapça kelimelerde görülen harfler. Se, ha, zel, dad, zı ve ayın neredeyse yalnızca Arapça kökenli kelimelerde karşınıza çıkar: ثروت servet, حیات hayat, ذهن zihin, حاضر hâzır, ظالم zâlim, علم ilim. Osmanlıcada Arapça kelime çok olduğu için bu harfler seyrek sayılmaz, ama Türkçe kelimelerde pek kullanılmazlar.

Belirli kelimelerle sınırlı harfler. Je, Türkçede çok az kelimede geçer; daha çok Farsça ve sonraki dönemde Fransızcadan alınan kelimelerde görülür: ژاندارمه jandarma. Sağır kef ise eski imlaya bağlı belli kelimelerde ve eklerde karşınıza çıkar.

Bu sıralama sayısal bir istatistik değil, Osmanlı metinlerinin genel görünümüne dayanan bir gözlemdir. Ama pratikte işinizi kolaylaştırır: İlk hedefiniz sık harfleri tanımak, ardından Arapça kelimelere özgü harflere geçmek olabilir.

Osmanlıca harfleri öğrenirken sayıdan çok neye dikkat etmeli?

Harf sayısı, alfabeye ilk kez bakan biri için gözü korkutan bir rakam olabilir. Oysa 33 harfin önemli bir kısmı aynı gövdeyi paylaşır ve birbirinden yalnızca noktalarla ayrılır. Be, te, se ve pe'nin dördü de aynı çanak gövdeyi kullanır; cim, çim, ha ve hı aynı kıvrımı paylaşır. Gövde ailelerini öğrendiğinizde, ezberlemeniz gereken şekil sayısı yaklaşık yarıya iner. Bunu noktalı harfler yazımızda ayrıntılı olarak görebilirsiniz.

Öğrenirken şu sırayı izlemenizi öneririz:

1. Gövde ailelerini öğrenin. Önce noktasız temel şekilleri, sonra her aileye nokta ekleyerek türeyen harfleri çalışın.
2. Bitişme kurallarını kavrayın. Yedi harf kendinden sonraki harfe bitişmez. Bu kuralı bilmek, kelime içindeki boşlukları doğru yorumlamanızı sağlar. Harflerin yazılışı dersi bu konuyu örneklerle anlatır.
3. Harflerin dört biçimini tanıyın. Her harfin tek, baş, orta ve son biçimleri için harflerin başta, ortada ve sonda yazılışı rehberimizden yararlanabilirsiniz.
4. Seyrek harfleri sona bırakın. Je ve sağır kef gibi harfleri gördüğünüzde tanımanız yeterlidir.
5. Bol okuyun. Harfleri kelimeler içinde görmek, tek tek ezberlemekten çok daha kalıcıdır. Öğrendiklerinizi alıştırma sayfasında pekiştirebilirsiniz.

Harflerin hepsini birkaç günde tanımak mümkündür. Asıl zaman alan, bu harflerle yazılmış kelimeleri akıcı biçimde okumaktır. Bu da sayıyı ezberlemekle değil, okuma pratiğiyle gelişir.

Sık karıştırılan sayılar için kısa bir rehber

Son olarak, Osmanlıca harf sayısıyla ilgili duyabileceğiniz ifadeleri ve bunların ne anlama geldiğini bir araya toplayalım:

• "Osmanlıca 28 harftir." Bu ifade aslında Arap alfabesinin harf sayısını verir. Osmanlıcada p, ç, j ve g sesleri için kullanılan harfleri dışarıda bıraktığı için eksiktir.
• "Osmanlıca 31 harftir." Arap harflerine pe, çim ve je'yi ekler; gef ile sağır kefi kef'in türleri sayar. Eski metinlerde g ve sağır n seslerinin çoğunlukla düz kef ile yazılmasıyla uyumlu bir sayımdır.
• "Osmanlıca 32 harftir." Gef'i de ayrı harf kabul eder; sağır kefi saymaz.
• "Osmanlıca 33 harftir." Dört Farsça harfi ve sağır kefi ayrı harf sayar. En kapsayıcı cevaptır.
• "Osmanlıca 34 harftir." Lamelifi de ayrı harf olarak listeye ekler; elifba geleneğindeki sıralamaya dayanır.

Hangi sayıyı duyarsanız duyun, karşınızdaki kişinin hangi sayımı kullandığını bu listeyle kolayca anlayabilirsiniz. Önemli olan sayının değil, harflerin kendisinin öğrenilmesidir.