Osmanlıca nesih: kitapların ve matbaanın yazısı

Osmanlıca nesih, yuvarlak hatlı, açık ve okunaklı bir yazı türüdür; Osmanlı'da kitapların ve mushafların yazımında kullanılmış, matbaa harfleri de büyük ölçüde nesihe dayanarak hazırlanmıştır. Bu yüzden bugün Osmanlıca öğrenen birinin ilk okuduğu yazı, neredeyse her zaman nesih esaslı matbu yazıdır. Nesihi tanımak, hem Osmanlıca okumanın temeli hem de hat sanatına açılan ilk kapıdır.

Bu yazıda nesihin adının nereden geldiğini, nasıl geliştiğini, Osmanlı hattatlarının bu yazıya neler kattığını, matbu nesihin el yazısı nesihten farkını ve nesih okumayı nasıl öğrenebileceğinizi anlatıyoruz. Harflerin temel şekillerini henüz bilmiyorsanız Osmanlıca alfabe sayfası ve Osmanlıcaya giriş dersi iyi bir başlangıç olacaktır.

Nesih yazısı nedir?

Nesih kelimesi Arapça nesh kökünden gelir ve Osmanlıcada نسخ şeklinde yazılır. Bu kök "yazıyı kopyalamak, bir metni çoğaltmak" anlamını taşır; bugün de kullandığımız "nüsha" ve "istinsah" (kopyalama) kelimeleri aynı köktendir. Nesihin bu adı, kitapların elle çoğaltılmasında en çok kullanılan yazı olmasından aldığı yaygın olarak kabul edilir.

Nesihin temel özellikleri şunlardır:

• Yuvarlak ve açıktır. Harflerin kıvrımları yumuşaktır; gözlü harflerin (mim, fe, kaf, vav) gözleri açık ve belirgin yazılır.
• Orta ya da küçük boyutludur. Uzun metinlerin yazımına uygun olacak şekilde, sülüse göre daha küçük bir kalemle yazılır.
• Okunaklıdır. Harfler birbirine fazla girmez, kelimeler satır üzerinde düzenli dizilir.
• Harekeye uygundur. Özellikle mushaflarda ve öğretim amaçlı metinlerde harekeler tam olarak konur. Gündelik Osmanlıca kitaplarda ise hareke çoğunlukla yalnızca gerekli yerlerde kullanılır.
• Ölçülüdür. Harflerin boyları ve genişlikleri, kalemin ucuyla atılan eşkenar dörtgen biçimli nokta birimiyle ölçülür. Bu ölçü sistemi, nesihin dengeli görünümünün temelidir.

Bu ölçü sistemine hat sanatında nisbet denir. Nisbet sayesinde harflerin birbirine göre büyüklüğü korunur: aynı kelime ister kalın bir kalemle iri, ister ince bir kalemle küçük yazılsın, harfler arasındaki denge değişmez. Bir hattatın yazısını "güzel" yapan şeyin önemli bir kısmı, bu oranlara sadakatidir. Nesihin okuyucuya "düzenli" görünmesi de bu sistemin sonucudur; göz, her satırda aynı oranları gördüğü için harfleri daha kolay tanır.

Nesihin okunaklılığı, onu yalnızca hattatların değil kâtiplerin, müderrislerin ve öğrencilerin de yazısı yapmıştır. Bir medrese öğrencisinin ders kitabını istinsah etmesi, bir kâtibin bir eseri temize çekmesi çoğu zaman nesihle olurdu. Bu yüzden kütüphanelerdeki nesih yazmaların hepsi büyük hattatların elinden çıkmış değildir; aralarında sade, gündelik bir elle yazılmış pek çok nüsha da vardır.

Nesih, hat sanatında "aklâm-ı sitte" denilen klasik altı yazı türünden biridir. Bu altı yazı; sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî, tevkî ve rikâ'dır. Bunlar içinde nesih, gündelik hayata ve kitap kültürüne en yakın olanıdır. Diğer yazı türlerinin tamamı için Osmanlıca hat çeşitleri yazısına bakabilirsiniz.

Nesihin tarihi: İbn Mukle'den Hâfız Osman'a

Nesih tek bir kişinin icadı değildir; yüzyıllar boyunca pek çok hattatın elinde şekillenmiştir. Bu gelişmenin bilinen kilometre taşlarını şöyle özetleyebiliriz:

Şeyh Hamdullah ve Osmanlı üslubu

Amasyalı Şeyh Hamdullah, Osmanlı hat sanatının kurucusu sayılan hattattır. Şehzadeliği sırasında Amasya'da bulunan II. Bayezid ile yakın ilişkisi bilinir; padişah olduktan sonra da onu İstanbul'a getirmiş ve himaye etmiştir. Şeyh Hamdullah'ın, Yâkūt'un yazılarını inceleyerek kendine özgü bir üslup geliştirdiği anlatılır. Ondan sonra Osmanlı hattatları uzun süre onun yolunu takip etmiş, bu nedenle kendisine "kıbletü'l-küttâb" yani "yazıcıların kıblesi" unvanı verilmiştir.

Hâfız Osman ve nesihin olgunlaşması

17. yüzyılda yaşayan Hâfız Osman, Şeyh Hamdullah üslubunu yeniden ele alarak özellikle nesihte daha sade, daha dengeli ve daha okunaklı bir yazı ortaya koymuştur. Hâfız Osman'ın yazdığı mushaflar sonraki yüzyıllarda nesih için en önemli örneklerden biri hâline gelmiş ve 19. yüzyıldan itibaren taş baskı yöntemiyle defalarca çoğaltılmıştır. Hâfız Osman ayrıca hilye-i şerife denilen, Hz. Muhammed'in fiziksel ve ahlaki özelliklerini anlatan metinlerin klasik levha düzenini oluşturan hattat olarak da bilinir.

Hâfız Osman'dan sonra da nesih yazan pek çok büyük hattat yetişmiştir. Bunlar arasında 19. yüzyılda Ayasofya'daki büyük yuvarlak levhaları yazan Kazasker Mustafa İzzet Efendi (1801–1876) de vardır; sülüs ve nesihteki ustalığıyla tanınır.

Özetle: Nesihin kuralları İbn Mukle ve İbnü'l-Bevvâb ile kurulmuş, Yâkūt ile olgunlaşmış, Osmanlı'da Şeyh Hamdullah ile yeni bir üslup kazanmış ve Hâfız Osman ile klasik şeklini almıştır.

Matbu nesih nedir ve neden önemlidir?

Matbu, Arapça "basılmış" demektir. Matbu nesih, nesih yazısı esas alınarak dökülen matbaa harfleriyle basılmış yazıdır. Osmanlıca kitaplar, gazeteler, dergiler ve resmî yayınların büyük çoğunluğu bu harflerle basılmıştır.

Osmanlı'da Türkçe kitap basan ilk matbaa, İbrahim Müteferrika'nın matbaasıdır. Müteferrika 1727'de matbaa kurma izni almış, 1729'da ilk kitap olarak bir Arapça-Türkçe sözlük olan Vankulu Lügati'ni basmıştır. 1831'de yayımlanmaya başlayan resmî gazete Takvim-i Vekayi, İstanbul'da çıkan ilk Türkçe gazetedir (Mısır'da birkaç yıl önce Türkçe-Arapça Vekâyi-i Mısriyye çıkmaya başlamıştı). 19. yüzyılın ikinci yarısında gazete ve kitap yayınının hızla artmasıyla matbu nesih, okuryazar Osmanlıların günlük olarak gördüğü yazı hâline gelmiştir.

Matbu nesih ile el yazısı nesih arasındaki başlıca farklar şunlardır:

Matbu nesihin standart olması, Osmanlıca öğrenen biri için büyük bir avantajdır: bir kez harf şekillerini tanıdığınızda, aynı şekilleri her kitapta ve gazetede görürsünüz. Matbu metinlerin ayrıntılı özellikleri ve okuma yöntemleri için Osmanlıca matbu metin yazısına bakabilirsiniz.

19. yüzyılda yaygınlaşan taş baskı (litografi) yöntemi ise farklı bir imkân sunmuştur. Bu yöntemde bir hattatın yazdığı metin taş kalıba aktarılarak çoğaltılır. Böylece hem hattatın el yazısının güzelliği korunmuş hem de çok sayıda nüsha basılabilmiştir. Hâfız Osman mushaflarının çoğaltılması da bu yöntemle mümkün olmuştur.

Nesih harflerinin özellikleri

Nesihi tanımak için harflerin bu yazıdaki karakteristik şekillerine dikkat etmek gerekir. Aşağıdaki özellikler, nesihi diğer yazılardan ayırmanızı sağlar:

• Elif düz ve dik bir çizgidir. Elif'in boyu, harflerin oranlarını belirlemede temel ölçülerden biridir.
• Be, te, se gibi çanak gövdeli harfler, tek başına ya da sonda yazıldıklarında yatay ve hafifçe kıvrık bir çanak oluşturur.
• Sin ve şın nesihte üç küçük dişle yazılır. Bu dişler rikada kaybolur; nesihte ise açıkça görünür. Harfin ayrıntısı için sin harfi sayfasına bakabilirsiniz.
• Mim, fe, kaf, vav harflerinin gözleri açık ve yuvarlaktır; kapalı ya da noktaya dönüşmüş gözler nesihin değil, hızlı el yazısının özelliğidir.
• Noktalar tek tek ve belirgin biçimde konur; kalemin ucuyla atılmış eşkenar dörtgen şeklindedir.
• Kuyruklu harfler (re, ze, vav, nun, ye) satır altına doğru yumuşak bir kıvrımla iner.

Örneğin كتاب kitâb (kitap), قلم kalem ve علم ilm (ilim) kelimelerini nesihte yazdığınızda, her harfin şeklini ayrı ayrı seçebilirsiniz. Aynı kelimeler rikada daha küçük ve sıkışık, sülüste ise daha büyük ve kıvrımlı görünür. Harflerin başta, ortada ve sondaki şekillerini görmek için harflerin yazılışı dersine bakabilirsiniz.

Nesihte harekeler

Nesih, harekelerin en düzenli kullanıldığı yazıdır. Mushaflarda her harf harekelenir. Osmanlıca kitaplarda ise harekeler genellikle karışıklık yaratabilecek kelimelerde, şiirlerde ya da öğretim amaçlı metinlerde kullanılır. Üstün, esre, ötre ve cezm gibi işaretlerin ne anlama geldiğini harekeler dersinde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Nesihle yazılan eserler: mushaftan kıt'aya

Nesih, Osmanlı yazma eser kültürünün en yaygın yazısıdır. Kütüphanelerdeki yazma eserlerin büyük kısmında bu yazıyla karşılaşırsınız. Nesihle yazılan başlıca eser türleri şunlardır:

• Mushaflar: Kur'an-ı Kerim nüshaları, nesihin en özenli örnekleridir. Sayfa düzeni, satır sayısı ve tezhip ile birlikte birer sanat eseri olarak hazırlanmışlardır.
• En'âm-ı şerifler: En'âm suresi başta olmak üzere bazı sure ve duaları bir araya getiren küçük boyutlu kitaplardır; çoğunlukla nesihle yazılmıştır.
• Delâilü'l-hayrât: Kuzey Afrikalı mutasavvıf el-Cezûlî'nin derlediği salavat kitabıdır ve Osmanlı'da çok sayıda nüshası istinsah edilmiştir.
• İlmî ve edebî kitaplar: Tefsir, hadis, fıkıh, tarih, tıp ve sözlük gibi alanlardaki kitapların çoğu nesihle çoğaltılmıştır. Divan şiirinin bazı nüshalarında ise nesihin yanında talik de kullanılır.
• Kıt'alar: Hat sanatında bir ya da birkaç satırdan oluşan, tek sayfalık yazı kompozisyonlarına kıt'a denir. Klasik bir kıt'a düzeninde üstte bir satır sülüs, altında birkaç satır nesih bulunur. Bu düzen, iki yazının birlikte öğretilmesinin ve birlikte kullanılmasının güzel bir örneğidir.

Bir yazma eserde nesihi tanımak için harflerin açık ve yuvarlak oluşuna, satırların düzenine ve gözlü harflerin belirginliğine bakabilirsiniz. Talikle yazılmış bir sayfa ise daha akıcı, eğik ve yatay olarak uzayan bir görünüm verir.

Nesih metinleri okurken karşılaşılan zorluklar

Nesih okunaklı bir yazıdır, ama yeni başlayanlar için bazı noktalar yine de zorlayıcı olabilir. Bu zorlukları önceden bilmek, onlarla karşılaştığınızda paniğe kapılmamanızı sağlar.

Aynı iskeletli harfler. Be, te, se, nun ve ye harfleri kelime başında ve ortasında aynı küçük dişle yazılır; aralarındaki fark yalnızca noktalardır. Dikkatsiz bir okuma, bu harflerin karışmasına yol açar. Noktaların harfleri nasıl ayırdığını Osmanlıcada noktalı harfler yazısında örneklerle bulabilirsiniz.

Üst üste binen harfler. El yazısı nesihte, özellikle mushaflarda, bazı harf grupları yer kazanmak için üst üste yazılır. Örneğin lam, mim, cim ve ha gibi harfler bir sonraki harfin üzerine oturabilir. Bu durumda harfleri sağdan sola ve yukarıdan aşağıya doğru takip etmek gerekir. Matbu nesihte bu bağlar daha azdır.

Harekesiz metin. Osmanlıca kitapların çoğu harekesizdir. Bu durumda kelimenin nasıl okunacağını, kelime bilginiz ve cümlenin anlamı belirler. Aynı harflerle yazılan farklı kelimeler karşısında, bağlam en güçlü yardımcınızdır.

Arapça ve Farsça tamlamalar. Matbu nesihte izafet kesresi çoğunlukla yazılmaz. "Kutb-ı şimalî" gibi bir tamlamayı okurken aradaki -ı sesini sizin eklemeniz gerekir. Tamlamaların yapısını tamlamalar ve izafet dersinde öğrenebilirsiniz.

Nesih ile sülüs ve rika arasındaki farklar

Nesihi en iyi, onu diğer yaygın yazılarla karşılaştırarak anlayabilirsiniz:

Sülüs ile nesih hat eğitiminde çoğunlukla birlikte öğretilir ve hattatlar bu iki yazı için birlikte icazet alır. Sülüsün büyük boyutu, harflerin oranlarını ve kalem hareketini öğrenmek için uygundur; nesih ise bu bilgiyi küçük ölçekte, uzun metinlerde uygulamayı öğretir. Rika ise günlük hayatın hızlı yazısıdır ve nesihten sonra öğrenilmesi tavsiye edilir. Rika hakkında daha fazlası için rika yazısı yazısını okuyabilirsiniz.

Osmanlıca nesih okumayı nasıl öğrenirsiniz?

Nesih okumak, Osmanlıca öğreniminin ilk ve en önemli aşamasıdır. Aşağıdaki adımlar size düzenli bir yol çizer:

1. Harfleri ve bitişme kurallarını öğrenin. Her harfin tek başına, başta, ortada ve sondaki şekillerini tanımadan akıcı okuma mümkün değildir.
2. Ünlülerin nasıl gösterildiğini kavrayın. Osmanlıcada kısa ünlüler çoğu zaman yazılmaz; elif, vav, ye ve he'nin ünlü göstermedeki rolünü öğrenmek okumanın anahtarıdır. Bunun için ünlülerin yazılışı dersine bakabilirsiniz.
3. Türkçe eklerin yazılışını öğrenin. Osmanlıca metinlerin büyük kısmı Türkçe eklerle örülüdür; bu eklerin sabit yazılışlarını bilmek kelimeleri hızla tanımanızı sağlar.
4. Kısa ve harekeli metinlerle başlayın. Atasözleri, kısa şiirler ve çocuk kitapları iyi bir başlangıçtır. Okuma metinleri dersi bu amaçla hazırlanmış örnekler içerir.
5. Harekesiz matbu metinlere geçin. Gazete haberleri, ders kitapları ve sade nesirle yazılmış hikâyeler, ikinci aşama için uygundur.
6. Kelime dağarcığınızı genişletin. Arapça ve Farsça kelimeleri tanıdıkça okuma hızınız artar.

Okumayı adım adım öğrenmek için ayrıntılı bir yol haritası arıyorsanız Osmanlıca nasıl okunur yazısı bu konuyu kapsamlı biçimde ele alıyor. Harf tanıma hızınızı ölçmek ve geliştirmek için de alıştırma bölümünü düzenli olarak kullanabilirsiniz.

Bilgisayarda nesih

Bugün bilgisayar ve telefonlarda gördüğünüz Arap harfli yazı tiplerinin büyük bölümü nesih esaslıdır. Açık kaynaklı yazı tipleri arasında Amiri ve Scheherazade gibi nesih tarzı fontlar bulunur. Bu yazı tipleri Osmanlıca metin yazmak için kullanılabilir; ancak Osmanlıcaya özgü harflerin, özellikle sağır kef (ڭ) ve gef (گ) harflerinin doğru göründüğünü kontrol etmek gerekir. Bilgisayarda Osmanlıca yazma konusundaki pratik bilgiler için Osmanlıca klavye yazısına bakabilirsiniz.

Nesih yazmayı öğrenmek isteyenler için

Nesihi okumak bir dil becerisi, güzel yazmak ise bir sanat becerisidir. Nesih yazmayı öğrenmek isteyenler, geleneksel hat eğitiminin yöntemi olan meşk ile çalışır. Öğrenci, hocasının yazdığı örneği taklit eder, hoca bu çalışmayı düzeltir ve süreç yıllarca böyle devam eder. Eğitimin sonunda öğrenci hocasından icazet alır.

Geleneksel nesih çalışmasında kullanılan başlıca malzemeler şunlardır:

• Kamış kalem: Ucu belirli bir açıyla eğik kesilmiş kamıştan yapılır. Nesih kalemi, sülüs kalemine göre daha incedir.
• Mürekkep: Geleneksel olarak is mürekkebi kullanılır.
• Âharlı kâğıt: Yüzeyi özel bir karışımla kaplanıp perdahlanmış kâğıttır; kalemin kaymasını kolaylaştırır ve hatanın silinebilmesine imkân tanır.
• Makta: Kalemin ucunu kesmek için kullanılan, kemik ya da sert maddeden yapılmış küçük altlık.
• Kalemtıraş: Kamış kalemi yontmak ve kesmek için kullanılan bıçak.

Hat eğitimi kısa bir süreç değildir. Ancak nesih yazmaya birkaç ay çalışmak bile, harflerin oranlarını ve birbirine nasıl bağlandığını çok daha iyi anlamanızı sağlar ve okuma becerinizi de güçlendirir. Nesih, hem okuyucu hem de yazıcı için Osmanlı yazı kültürünün ortak dilidir; bu dile hâkim olmak, diğer bütün yazı türlerini anlamanın da temelini oluşturur.